شیخ بهایی

بهاءالدین محمد عاملی در 26 ذی الحجه سال 953 هجری قمری در جبل عامل لبنان در خانواده ای شیعی مذهب چشم به جهان گشود. پدرش عزالدین حسین از شاگردان شهید ثانی بود که پس از قتل شهید ثانی تصمیم به ترک وطن گرفت و عازم ایران شد. خاندان شیخ بهایی در قزوین، پایتخت صفوی، مورد توجه و عنایت دربار شاه طهماسب قرار گرفتند و شاه در نکو داشت بهاء الدین و فراهم نمودن اسباب تعلیم و معیشت وی توصیه و سفارش بسیار نمود. با ظهور شاه عباس اول در سال 966ه ق. و برقراری نظم و امنیت درکشور و تغییر پایتخت از قزوین به اصفهان، شیخ بهایی به اصفهان فراخوانده شد. در نیمه اول قرن یازدهم هجری، حوزه علمیه اصفهان از وجود نوادری چون شیخ بهایی، مجلسی اول، مجلسی دوم، میرداماد، ملا صدرا و میرفندرسکی بهره می برد. از این میان نزدیکترین علمای زمان به شاه عباس، شیخ بهایی بود. شیخ بهایی از جمله نادر دانشمندان و علمایی است که علاوه بر علوم دینی و حکمی و عرفانی بر علومی همچون ریاضی، هندسه و فیزیک تسلط داشت. از شیخ آثار و تالیفات بسیاری در علوم گوناگون بر جای مانده و نام بیش از صد اثر وی در کتب ذکر شده است.که بعضی از آنها عبارتند از:"نان و حلوا"،"شیر و شکر"،"جامع عباسی"،"کشکول"،"خلاصه الحساب"،"تشریح الافلاک".
این دانشمند بزرگ در زمینه معماری نیز منشاء آثار گرانقدری شد که عمده ترین آنها عبارتند از:
مسجد امام: که ساخت آن در سال 1612میلادی آغاز شد و در سال 1618 پایان یافت. گفته می شود طرح بنا و نظارت بر ساختمان را شیخ بهائی بر عهده داشت و حتی مشکل زاویه بین ضلع جنوبی میدان با قبله را به درایت حل نمود.
حمام شیخ:از پدیده های معماری دیگر که شیخ بهایی بنا نمود و هنوز آثار ساختمان آن در کنار مسجد جامع اصفهان موجود است، حمام شیخ بهایی است. معروف است که گرمای گلخن حمام را از طریق استفاده از گاز فاضلاب حمام تامین نموده و شمع سوزان زیر دیگ گلخن حمام تا چند دهه قبل روشن بوده است.
ساعت شاخص اوقات شرعی:
این سنگ نشانه در مسجد امام اصفهان و از جمله آثار به جای مانده از شیخ بهایی است که اوقات شرعی را نشان می دهد.
شهر نجف آباد:
طراحی و فکر ایجاد شهر نجف آباد در 30 کیلومتری غرب اصفهان نیز از شیخ بهایی می باشد. این شهر اکنون بعد از حدود 400 سال همچنان از نظر اصول شهرسازی و رعایت مسیر معابر و ایجاد محلات، از سایر شهرها متمایز است.
تقسیم آب زاینده رود معروف به طومار شیخ بهایی:
از شگفتیهای کارهای شیخ بهایی طومار تقسیم آب زاینده رود است. این چشمه جوشان و مارپیچ از زردکوه بختیاری تا مرداب گاوخونی را مشروب می سازد و در این راه هشتاد فرسنگی، همواره جیره بلوکات و مزارع مختلف را داده است. شیخ بهایی در پی پیداکردن راه علاجی برای تقسیم عادلانه این آب، به تنظیم طومار تقسیم آب زاینده رود پرداخت وکل آن را به 33 سهم و 275 سهم جزئی ترتقسیم نمود و با طراحی 13 نهر آن را توزیع نمود.
شیخ بهایی در دوازدهم شوال سال 1031 قمری در سن هفتاد و هفت سالگی بر اثر بیماری در گذشت. پیکر شیخ به وصیت او و فرمان شاه عباس در مشهد و در جوار امام هشتم به خاک سپرده شد.
 
استادان شیخ بهایی
معلم و استاد، در زندگی هر کس نقشی سرنوشت ساز دارد. چه بسیار دانش آموزان و دانشجویان و طلابی که در پرتو هدایت استادی گرانقدر و معلمی دلسوز و دبیری دانشمند، آفاق بلند پیشرفت و نیکبختی را فتح کرده و خدماتی بزرگ انجام داده اند؛ و عکس این ماجرا نیز فراوان است.
شیخ بهایی در پیشرفت علمی و اخلاقی از محضر معلمانی بزرگ بهره ها برد و از مجلس درس عالمانی پاک و پرتلاش، توشه ها بر گرفت.
نخستین استاد شیخ، پدرش "عزالدّین حسین" است. او که خود فقیهی بزرگوار و متعهد و مبارز بود نسبت به تربیت فرزندان خویش کوشش فراوان داشت؛ از کودکی فرزند را به تحصیل دانش و کسب اخلاق الهی و معنوی و رعایت دستورهای زندگی ساز دین تشویق می کرد و مدتها خود وی مسوولیت تدریس برای فرزند را بر عهده داشت. قرابت و بستگی این پدر و پسر، تنها خویشاوندی نژادی و نسبی نبود، بلکه "شیخ بهاءالدین" پدر را به عنوان استاد و راهنما و هادی خویش می شناخت. او پدر را دریایی از دانش و اخلاق و فقاهت می دانست و علاوه بر احترام پدری، به وی به دیده استاد و فقیه و راهنمای معنوی جامعه بزرگ اسلامی می نگریست.
 
- ملا عبدالله مدرس یزدی
"ملاعبدالله" یکی دیگر از اساتید شیخ بهایی است. شیخ از محضر وی علوم عقلی را فرا گرفت؛ منطق و فلسفه و کلام، بهره ای بود که شیخ از درس ملاعبدالله آموخت
 
شیخ بهایی و هنر
دانش و هنر دو گوهر گرانبها هستند که با هم پیوند نزدیک دارند.
دانش بیشتر رنگ تئوری و اندیشه دارد، و هنر رنگ کار و عمل. ایمان و عرفان ضلع سوّم این دو، بلکه قلب حیات بخش و هدایتگر آن است؛ ایمان استوار و عرفان الهی، این دو ابزار کارآمد را به کار می گیرد.
و شیخ بهاء الدین، دانش و هنر را به خدمت آرمان های مکتبی و ایمان مذهبی گرفته بود و به راستی او نمونه تخصص مکتبی و هنر متعهد بود.
گرچه برترین هنر، فتح قله های بلند "عرفان" و "زهد" و "جهاد" و "آزادی" است که شیخ با فتح آن نیاز به هنرنمائی دیگر نداشت. امّا توان و تلاش این فقیه فرزانه و زاهد سیاستمدار در استفاده از روش ها و ابزارهای گسترش اندیشه های اسلامی، شایان الگو گرفتن است.
شیخ در داستان نویسی،
معماری،
شعر،
خوشنویسی، و برخی دیگر از هنرها مهارت داشت.
او شعر و شاعری را به دو زبان عربی و فارسی دنبال می کرد و مثنوی های اخلاقی و  عرفانی "نان و پنیر"، "نان و حلوا" و "شیر و شکر" را پدید آورد.
هنر معماری شیخ یادگارهای زیادی دارد که در تاریخ اصفهان و ایران، بلکه جهان، پرآوازه است.
حمام معروف شیخ بهایی، کاریز نجف آباد اصفهان، قنات زرین کمر، تعیین سمت قبله مسجد شاه اصفهان، تقسیم آب زاینده رود و دهها کار دیگر، آوازه هنری شیخ را در جهان گسترده است.
هنر داستان نویسی شیخ در کتاب شیرین "پند اهل دانش و هوش" به زبان "گربه و موش" جلوه کرده است. این کتاب را می توان از نمونه های آموزنده داستان از زبان حیوانات حساب کرد و شاید یکی از منابع الهام سازندگان فیلم های کارتونی "مدرسه موشها" و امثال آن بوده است.
شیخ بهایی در کتاب معروف به "گربه و موش" نظریات اجتماعی-  اخلاقی مفیدی را به زبان حیوانات بیان کرده است، او در یک فصل موش را "نفس امّاره" و هوس های بی حد و مرز انسان گرفته و گربه را در نقش "نیروی تخیل" و خیال پرداز به کار گرفته است.
در فصلی دیگر، شیخ از سطح مسائل اخلاق فردی فراتر رفته و موش را الگوی صوفی منشی و درویش مآبی حاکم بر قرن 11 و گربه را مظهر جستجوگران علم و دانش شناخته است و از مناظرات این صوفی "موش منشی" و دانش پژوه "گربه رفتار" نصایح سودمندی خلق کرده است.
 
شیخ بهایی و تفسیر قرآن
قرآن مجید، چشمه جوشان علوم اسلامی است و شیخ از کودکی با این چشمه شیرین و گوارا آشنایی  داشت. او آب گوارای وحی را فراوان نوشیده و علم تفسیر قرآن را به خوبی آموخته بود. او دانش تفسیر را در سینه محدود نکرد و با خود به گور نبرد. بلکه از راه تدریس و نگارش به نشر و گسترش دانش تفسیر، کمک فراوان کرد.
برخی از کتب تفسیری و قرآنی این عالم ربّانی - که اکثراً به زبان عربی است-  به شرح ذیل می باشد:
1- عروة الوثقی- که تفسیر سوره حمد است.
2- عین الحیاة- این کتاب، تفسیری است فشرده که شباهت زیادی به تفسیر صافی "ملامحسن فیض کاشانی" دارد.
3- شرح تفسیر بیضاوی.
4- حاشیه بر تفسیر بیضاوی.
5- حل حروف القرآن.
6- حواشی تفسیر کشاف.
7- مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین.
وی در این کتاب، آیات قرآنی مربوط به احکام شرعی را آورده و آن را تفسیر کرده است و در زمینه موضوع آیه، احادیث صحیح را نقل نموده است؛ ولی دریغا که این اثر فقهی قرآنی ناتمام مانده است.

تعداد دفعات بازدید: 496