عمر خیام

حکیم غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری  ( زاده 439 قمری، مرگ در 517 یا 526 قمری ) به خیامی و خیام نیشابوری و خیامی النیسابوری هم نامیده شده است. او از ریاضی دانان، اخترشناسان و شعرای بنام ایران در دوره سلجوقی است. گرچه پایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی اوست ودارای لقب حجه الحق بوده است، ولی آوازه وی بیشتر به واسطه نگارش رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد. افزون بر آنکه رباعیات خیام را به اغلب زبان های زنده ترجمه نموده اند. فیتزجرالد رباعیات او را به زبان انگلیسی ترجمه کرده که بیشتر مایه شهرت وی در مغرب زمین گردیده است. یکی از برجسته ترین کارهای وی را می توان اصلاح گاهشماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام الملک ، که در دوره سلطنت ملک شاه سلجوقی ( 590-426 هجری قمری ) بود، دانست. وی در ریاضیات، علوم ادبی، دینی و تاریخی استاد بود. نقش خیام در حل معادلات درجه سوم و مطالعات اش در باره اصل پنجم اقلیدس نام او را به عنوان ریاضی دانی برجسته در تاریخ علم ثبت کرده است.

شماری از تذکره نویسان، خیام را شاگرد ابن سینا و شماری نیز وی را شاگرد امام موفق نیشابوری نوشته اند.

همچنین از وی هم اکنون بیش از 100 رباعی بر جای مانده است.

عمر خیام در سده پنجم هجری در نیشابور زاده شد. فقه را در میانسالی در محضر امام موفق نیشابوری آموخت؛ حدیث، تفسیر، فلسفه، حکمت و اختر شناسی را فرا گرفت. برخی نوشته اند که او فلسفه را مستقیماً  از زبان یونانی فرا گرفته بود.

در حدود 449 تحت حمایت و سرپرستی ابوطاهر، قاضی القضات سمرقند، کتابی درباره معادل های درجه سوم به زبان عربی نوشت تحت نام رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله با نظام الملک طوسی رابطه ای نیکو داشت، این کتاب را پس از نگارش به خواجه تقدیم کرد. پس از این دوران خیام به دعوت سلطان جلال الدین ملکشاه سلجوقی و وزیرش نظام الملک به اصفهان می رود تا سرپرستی رصد خانه اصفهان را به عهده گیرد. او هیجده سال در آن جا مقیم می شود. به مدیریت او زیج ملکشاهی تهیه می شود و در همین سال ها ( حدود 458) طرح اصلاح تقویم را تنظیم می کند. تقویم جلالی را تدوین کرد که به نام جلال الدین ملکشاه شهره است، اما پس از مرگ ملکشاه کاربستی نیافت. در این دوران خیام به عنوان اختربین در دربار خدمت می کرد هر چند به اختربینی اعتقادی نداشت. در همین سال ها ( 456 ) مهم ترین  تأثیر گذارترین اثر ریاضی خود را با نام رساله فی شرح مااشکل من مصادرات اقلیدس را می نویسد و در آن خطوط موازی ونظریه نسبت ها را شرح می دهد. پس از درگذشت ملکشاه و کشته شدن نظام الملک، خیام مورد بی مهری قرار گرفت و کمک مالی به رصد خانه قطع شد بعد از سال 479 اصفهان را به قصد اقامت در مرو که به عنوان پایتخت جدید سلجوقیان انتخاب شده بود، ترک کرد. احتمالا در آن جا میزان الحکم و قسطاس المستقیم را نوشت. رساله مشکلات الحساب ( مسائلی در حساب) احتمالا در همین سال ها نوشته شده است.

مرگ خیام را میان سال های 520-517 هجری می دانند که در نیشابور اتفاق افتاد. گروهی از تذکره نویسان نیز وفات او را 615 نوشته اند، اما پس از بررسیهای لازم مشخص گردیده که تاریخ وفات وی سال 517 بوده است. مقبره وی هم اکنون در شهر نیشابور، در باغی که آرامگاه امامزاده محروق در آن واقع می باشد، قرار گرفته است.

تعداد دفعات بازدید: 331